Τι είναι η πρεσβυωπία
Ο κρυσταλλοειδής φακός του ματιού είναι ελαστικός και αλλάζει σχήμα για να εστιάζει πότε κοντά και πότε μακριά. Με τα χρόνια σκληραίνει και οι μύες που τον ρυθμίζουν δυσκολεύονται να τον κάνουν πιο κυρτό. Αποτέλεσμα: η εστίαση στα κοντινά, δηλαδή στο βιβλίο, στην οθόνη του κινητού, στο ράψιμο, γίνεται δύσκολη. Αυτό είναι η πρεσβυωπία. Σύμφωνα με την Αμερικανική Ακαδημία Οφθαλμολογίας (AAO), γίνεται αισθητή συνήθως στις αρχές ή στα μέσα της πέμπτης δεκαετίας της ζωής, αφορά όλους ανεξαιρέτως και εξελίσσεται σταδιακά μέχρι περίπου τα 65, οπότε σταθεροποιείται.
Η πρεσβυωπία δεν είναι νόσος και δεν «κάνει κακό» στα μάτια. Είναι φυσιολογική αλλαγή, όπως τα γκρίζα μαλλιά. Το ότι δεν βλάπτει όμως δεν σημαίνει ότι δεν κοστίζει: όποιος δυσκολεύεται να διαβάσει, διαβάζει λιγότερο, και αυτό έχει συνέπειες για την ενημέρωση, την ανεξαρτησία και, όπως θα δούμε, για τον λόγο.
Τα σημάδια
- Κρατάτε το βιβλίο ή το κινητό πιο μακριά από ό,τι παλιά, για να «καθαρίσουν» τα γράμματα.
- Τα μικρά γράμματα θολώνουν, ιδίως σε χαμηλό φως: το μενού στο εστιατόριο, οι οδηγίες στα φάρμακα, οι ετικέτες στο σούπερ μάρκετ.
- Μετά από μισή ώρα ανάγνωσης τα μάτια «βαραίνουν», τσούζουν ή πονάει το κεφάλι.
- Χρειάζεστε μια στιγμή για να εστιάσετε όταν σηκώνετε το βλέμμα από το χαρτί στο βάθος του δωματίου και αντίστροφα.
- Ανεβάζετε το μέγεθος γραμματοσειράς στο κινητό και ανοίγετε περισσότερα φώτα.
Αν ήσασταν ήδη μύωπες, ίσως παρατηρήσετε ότι διαβάζετε καλύτερα βγάζοντας τα γυαλιά σας. Είναι το ίδιο φαινόμενο από την άλλη πλευρά.
Οι λύσεις: από τα γυαλιά πρεσβυωπίας μέχρι τα πολυεστιακά
Ο οφθαλμίατρος ή ο οπτομέτρης θα μετρήσει ακριβώς τη διόρθωση που χρειάζεστε. Οι βασικές επιλογές, σύμφωνα με την AAO και το NHS:
| Λύση | Για ποιον | Τι να προσέξετε |
|---|---|---|
| Γυαλιά πρεσβυωπίας (μόνο για κοντά) | Όποιον βλέπει καλά μακριά και χρειάζεται βοήθεια μόνο στο διάβασμα | Τα έτοιμα του φαρμακείου εξυπηρετούν προσωρινά, αλλά έχουν ίδιο βαθμό και στα δύο μάτια. Για συστηματική χρήση προτιμήστε μέτρηση |
| Διπλοεστιακά | Όποιον χρειάζεται διόρθωση και για μακριά και για κοντά | Ορατή γραμμή στον φακό, απότομη αλλαγή εστίασης |
| Πολυεστιακά (προοδευτικά) | Όποιον θέλει ένα ζευγάρι για όλες τις αποστάσεις | Χρειάζονται λίγες μέρες προσαρμογής, οι άκρες του φακού είναι ελαφρώς παραμορφωμένες |
| Φακοί επαφής πολυεστιακοί ή «μονοόραση» | Όποιον δεν θέλει γυαλιά | Συμβιβασμός στην ευκρίνεια, απαιτούν προσεκτική υγιεινή |
| Χειρουργικές επιλογές | Μετά από συζήτηση με τον οφθαλμίατρο | Δεν είναι για όλους, έχουν περιορισμούς και κόστος |
Όποια λύση και αν επιλέξετε, η πρεσβυωπία εξελίσσεται μέχρι τα 65 περίπου, άρα η συνταγή θα χρειαστεί ανανέωση κάθε λίγα χρόνια.
Κούραση των ματιών και οθόνες
Η ανάγνωση σε οθόνη κουράζει περισσότερο από το χαρτί, όχι γιατί η οθόνη «καίει» τα μάτια, αλλά επειδή μπροστά της ανοιγοκλείνουμε τα βλέφαρα λιγότερο συχνά, τα μάτια ξεραίνονται και η εστίαση παραμένει «κολλημένη» στην ίδια απόσταση για πολλή ώρα. Η AAO συστήνει απλά μέτρα:
- Ο κανόνας 20-20-20: κάθε 20 λεπτά κοιτάξτε για 20 δευτερόλεπτα κάτι που βρίσκεται περίπου 6 μέτρα (20 πόδια) μακριά. Η εστίαση χαλαρώνει.
- Απόσταση και ύψος οθόνης: η οθόνη στο μήκος του βραχίονα, λίγο χαμηλότερα από το ύψος των ματιών, ώστε το βλέμμα να κατευθύνεται ελαφρώς προς τα κάτω.
- Ανοιγοκλείστε συνειδητά τα μάτια και, αν νιώθετε ξηρότητα, ρωτήστε τον οφθαλμίατρο για τεχνητά δάκρυα.
- Μεγαλώστε τη γραμματοσειρά και αυξήστε την αντίθεση. Δεν είναι ένδειξη αδυναμίας, είναι ρύθμιση.
- Μειώστε τις αντανακλάσεις: μην έχετε παράθυρο ακριβώς πίσω ή ακριβώς μπροστά από την οθόνη.
Ο φωτισμός κάνει τη διαφορά
Με την ηλικία η κόρη του ματιού γίνεται μικρότερη και αφήνει λιγότερο φως να περάσει, ενώ ο φακός κιτρινίζει ελαφρά. Έτσι, ο ίδιος φωτισμός που αρκούσε στα 30 δεν αρκεί στα 55. Μερικές πρακτικές συμβουλές για το διάβασμα:
- Χρησιμοποιήστε τοπικό φως, δηλαδή λάμπα γραφείου ή πορτατίφ που φωτίζει τη σελίδα, όχι μόνο το φως της οροφής.
- Το φως να πέφτει στη σελίδα από το πλάι ή από πίσω σας, όχι κατάματα, για να μην θαμπώνει.
- Προτιμήστε ματ χαρτί και σελίδες με καλή αντίθεση. Οι γυαλιστερές σελίδες των περιοδικών αντανακλούν.
- Στο κρεβάτι, μια μικρή λάμπα ανάγνωσης με κατευθυνόμενο φως είναι καλύτερη από το γενικό φως του δωματίου.
- Οι ηλεκτρονικοί αναγνώστες με ρυθμιζόμενο μέγεθος γραμμάτων και οπίσθιο φωτισμό είναι για πολλούς μια ανακούφιση.
Πότε να πάτε στον οφθαλμίατρο
Η πρεσβυωπία από μόνη της είναι καλός λόγος για μια επίσκεψη, αλλά ο κύριος λόγος είναι άλλος: μετά τα 40 αρχίζει η ηλικία στην οποία εμφανίζονται παθήσεις που στην αρχή δεν δίνουν συμπτώματα, όπως το γλαύκωμα, ο καταρράκτης, η ηλικιακή εκφύλιση της ωχράς κηλίδας και η διαβητική αμφιβληστροειδοπάθεια. Η AAO συστήνει μια πλήρη οφθαλμολογική εξέταση γύρω στα 40 ως σημείο αναφοράς, και στη συνέχεια τακτικό έλεγχο με συχνότητα που ορίζει ο γιατρός, πυκνότερο μετά τα 65. Το NHS συστήνει έλεγχο όρασης κάθε δύο χρόνια για τους ενήλικες, ή συχνότερα αν το πει ο ειδικός.
Πηγαίνετε άμεσα, όχι με ραντεβού σε δύο μήνες, αν παρατηρήσετε:
- ξαφνική απώλεια ή θόλωση της όρασης στο ένα μάτι ή και στα δύο,
- ξαφνικές λάμψεις ή πλήθος «μυγάκια» που κινούνται, ή μια σκιά σαν κουρτίνα στο οπτικό πεδίο,
- ευθείες γραμμές που φαίνονται κυματιστές ή ένα σκοτεινό σημείο στο κέντρο της όρασης,
- έντονο πόνο στο μάτι με κοκκίνισμα, ναυτία ή φωτοστέφανα γύρω από τα φώτα,
- διπλωπία που εμφανίστηκε ξαφνικά.
Η ξαφνική απώλεια όρασης είναι και ένα από τα σημάδια εγκεφαλικού. Αν συνοδεύεται από δυσκολία στην ομιλία, αδυναμία σε χέρι ή πόδι ή ασυμμετρία στο πρόσωπο, καλέστε αμέσως το ΕΚΑΒ (166) ή το 112. Για το τι ακολουθεί σε αυτές τις περιπτώσεις, διαβάστε το άρθρο μας για την αφασία μετά από εγκεφαλικό.
Ανάγνωση και λόγος στην τρίτη ηλικία
Γιατί ένας ιστότοπος για τη λογοθεραπεία γράφει για την όραση; Επειδή η ανάγνωση είναι γλώσσα. Όταν διαβάζουμε, ανακαλούμε λέξεις, παρακολουθούμε σύνταξη, κρατάμε στη μνήμη εργασίας το νόημα της προηγούμενης πρότασης. Όταν διαβάζουμε φωναχτά, προστίθενται η άρθρωση, η αναπνοή, η προσωδία και η φωνή. Για έναν ηλικιωμένο που μιλά λιγότερο επειδή ζει μόνος, η καθημερινή ανάγνωση, ιδίως φωναχτά, είναι μια φυσική άσκηση λόγου που δεν χρειάζεται συνταγή.
Το αντίστροφο ισχύει επίσης: όταν η όραση δυσκολεύει και η ανάγνωση σταματά, η γλωσσική επαφή με νέες λέξεις και σύνθετες προτάσεις μειώνεται, και μαζί της συχνά μειώνονται οι ευκαιρίες για συζήτηση. Στη λογοθεραπεία με ενήλικες και ηλικιωμένους, για παράδειγμα μετά από εγκεφαλικό ή σε αρχόμενες γνωστικές δυσκολίες, ο λογοθεραπευτής χρησιμοποιεί την ανάγνωση ως εργαλείο: κείμενα, τίτλους εφημερίδων, λίστες, συνταγές. Για να δουλέψει αυτό, η όραση πρέπει να έχει διορθωθεί. Γι' αυτό μια από τις πρώτες ερωτήσεις στην αξιολόγηση ενός ηλικιωμένου είναι «πότε κάνατε τελευταία φορά οφθαλμολογικό έλεγχο» και «φοράτε τα γυαλιά σας».
Μερικές ιδέες για να μείνει η ανάγνωση στην καθημερινότητα:
- Διαβάστε φωναχτά στα εγγόνια, ή το αντίθετο: αφήστε τα να σας διαβάσουν και συζητήστε το κείμενο.
- Ένα άρθρο εφημερίδας την ημέρα, και μετά πείτε με δικά σας λόγια σε κάποιον τι διαβάσατε.
- Λίστες για τα ψώνια χειρόγραφες, όχι μόνο στο κινητό. Η γραφή είναι επίσης γλώσσα.
- Λέσχες ανάγνωσης στη δημοτική βιβλιοθήκη ή στο ΚΑΠΗ: διάβασμα και συζήτηση μαζί.
- Αν τα μάτια κουράζονται, τα ηχητικά βιβλία κρατούν ζωντανή την επαφή με τη γλώσσα, έστω κι αν δεν αντικαθιστούν την ανάγνωση.
Αν κάποιος κοντά σας, παρά τα σωστά γυαλιά, δυσκολεύεται να κατανοήσει ένα απλό κείμενο που παλιά διάβαζε άνετα, χάνει λέξεις στην ομιλία ή μπερδεύει ονόματα, αυτό δεν είναι θέμα όρασης. Είναι λόγος να μιλήσετε με τον γιατρό και, ενδεχομένως, με λογοθεραπευτή.
Συχνές ερωτήσεις
Η πρεσβυωπία σημαίνει ότι χαλάνε τα μάτια μου;
Όχι. Η πρεσβυωπία είναι φυσιολογική απώλεια της ελαστικότητας του φακού, που συμβαίνει σε όλους μετά τα 40 περίπου. Δεν είναι νόσος και δεν βλάπτει το μάτι. Ο οφθαλμολογικός έλεγχος όμως είναι απαραίτητος, γιατί στην ίδια ηλικία αρχίζουν παθήσεις που δεν δίνουν συμπτώματα στην αρχή.
Τα έτοιμα γυαλιά πρεσβυωπίας κάνουν κακό;
Δεν βλάπτουν τα μάτια, αλλά έχουν ίδιο βαθμό και στους δύο φακούς και δεν διορθώνουν αστιγματισμό ή διαφορά ανάμεσα στα μάτια. Για περιστασιακή χρήση εξυπηρετούν. Για καθημερινό διάβασμα και δουλειά, μια μέτρηση από οφθαλμίατρο ή οπτομέτρη δίνει πιο άνετη και ξεκούραστη όραση.
Πόσο συχνά πρέπει να ελέγχω την όρασή μου μετά τα 40;
Η AAO συστήνει μια πλήρη εξέταση γύρω στα 40 ως σημείο αναφοράς και στη συνέχεια συχνότητα που ορίζει ο οφθαλμίατρος, πυκνότερη μετά τα 65 ή αν υπάρχει διαβήτης, υπέρταση ή οικογενειακό ιστορικό γλαυκώματος. Το NHS συστήνει έλεγχο κάθε δύο χρόνια για τους ενήλικες.
Οι οθόνες καταστρέφουν την όραση;
Σύμφωνα με την AAO, δεν υπάρχουν στοιχεία ότι οι οθόνες προκαλούν μόνιμη βλάβη. Προκαλούν όμως κούραση και ξηρότητα, γιατί ανοιγοκλείνουμε λιγότερο τα βλέφαρα και εστιάζουμε για ώρες στην ίδια απόσταση. Τα διαλείμματα, η σωστή απόσταση και το μεγαλύτερο μέγεθος γραμμάτων βοηθούν.
Τι σχέση έχει η ανάγνωση με τη λογοθεραπεία;
Η ανάγνωση είναι γλωσσική δραστηριότητα: ανάκληση λέξεων, σύνταξη, μνήμη εργασίας και, όταν διαβάζουμε φωναχτά, άρθρωση και φωνή. Ο λογοθεραπευτής τη χρησιμοποιεί ως εργαλείο σε ενήλικες μετά από εγκεφαλικό ή με γνωστικές δυσκολίες, γι' αυτό η διορθωμένη όραση είναι προϋπόθεση για τη θεραπεία.
Διαβάστε επίσης
Πηγές
- American Academy of Ophthalmology – What Is Presbyopia? (aao.org)
- American Academy of Ophthalmology – Computers, Digital Devices and Eye Strain; Eye Exams 101 (aao.org)
- NHS – Long-sightedness; Eye tests (nhs.uk)
- NHS – Stroke: symptoms (nhs.uk)
- ASHA – Aphasia; Dementia (asha.org)