Γιατί η ακοή μειώνεται με την ηλικία
Η βαρηκοΐα της ηλικίας, που οι γιατροί ονομάζουν πρεσβυακουσία, είναι η σταδιακή απώλεια ακοής που συνοδεύει τη γήρανση. Οφείλεται κυρίως στη φθορά των τριχωτών κυττάρων του έσω ωτός, που μετατρέπουν τον ήχο σε νευρικό σήμα, και δεν αναγεννώνται. Συμβάλλουν η έκθεση σε θόρυβο κατά τη διάρκεια της ζωής, η κληρονομικότητα, ορισμένες παθήσεις όπως ο διαβήτης και η υπέρταση, και κάποια φάρμακα.
Το φαινόμενο είναι μαζικό. Σύμφωνα με την Παγκόσμια Έκθεση για την Ακοή του ΠΟΥ (2021), πάνω από 1,5 δισεκατομμύριο άνθρωποι στον κόσμο ζουν με κάποιον βαθμό απώλειας ακοής, και ο αριθμός προβλέπεται να πλησιάσει τα 2,5 δισεκατομμύρια έως το 2050. Σύμφωνα με το Εθνικό Ινστιτούτο για την Κώφωση και τις Διαταραχές Επικοινωνίας των ΗΠΑ (NIDCD), περίπου ένας στους τρεις ανθρώπους ηλικίας 65 έως 74 ετών έχει απώλεια ακοής, και σχεδόν οι μισοί μετά τα 75.
Η πρεσβυακουσία χτυπά συνήθως και τα δύο αυτιά και ξεκινά από τις υψηλές συχνότητες. Αυτό εξηγεί το πιο χαρακτηριστικό παράπονο: οι φωνές ακούγονται, αλλά οι λέξεις δεν ξεχωρίζουν.
«Ακούω, αλλά δεν καταλαβαίνω»
Τα φωνήεντα της ελληνικής είναι ήχοι χαμηλών συχνοτήτων και δυνατοί. Τα σύμφωνα που δίνουν νόημα στη λέξη, όπως το «σ», το «φ», το «θ», το «χ», είναι ψιθυριστά και υψίσυχνα, και χάνονται πρώτα. Έτσι η λέξη «σήμερα» μπορεί να ακουστεί «ήμερα», και ο εγκέφαλος προσπαθεί να μαντέψει από τα συμφραζόμενα. Σε ήσυχο δωμάτιο, με έναν συνομιλητή απέναντι, συνήθως τα καταφέρνει. Σε ταβέρνα, σε οικογενειακό τραπέζι ή στο τηλέφωνο, όχι.
Τα σημάδια που αξίζει να προσέξετε:
- Ζητάτε συχνά να σας επαναλάβουν, ιδίως γυναίκες και παιδιά με ψιλές φωνές.
- Δυσκολεύεστε να ακολουθήσετε συζήτηση όταν μιλούν πολλοί ή υπάρχει θόρυβος.
- Ανεβάζετε την ένταση της τηλεόρασης και οι άλλοι παραπονιούνται.
- Το τηλέφωνο έχει γίνει πιο δύσκολο από την κατ' ιδίαν συζήτηση.
- Νιώθετε κούραση μετά από κοινωνικές συναντήσεις, γιατί «προσπαθείτε» να ακούσετε.
- Αποφεύγετε παρέες ή εκδηλώσεις που κάποτε σας άρεσαν.
Η κούραση και η αποφυγή είναι ίσως τα πιο σημαντικά σημάδια, γιατί οδηγούν σε απομόνωση. Ο ΠΟΥ επισημαίνει ότι η μη αντιμετωπισμένη βαρηκοΐα στους ηλικιωμένους συνδέεται με κοινωνική απομόνωση, μοναξιά και γνωστική επιβάρυνση. Η έγκαιρη φροντίδα της ακοής είναι επομένως φροντίδα της επικοινωνίας και της ποιότητας ζωής, όχι απλώς «ένα ακουστικό».
Εμβοές: το βουητό που δεν ακούει κανένας άλλος
Οι εμβοές (ακούφισμα, τιννίτος) είναι η αίσθηση ήχου χωρίς εξωτερική πηγή: σφύριγμα, βουητό, κουδούνισμα, παλμός. Συχνά συνοδεύουν την απώλεια ακοής, ιδίως μετά από έκθεση σε θόρυβο, αλλά μπορούν να εμφανιστούν και με κερί στο αυτί, με προβλήματα στη μέση ωτίτιδα, με ορισμένα φάρμακα ή με παθήσεις της γνάθου και του αυχένα. Σύμφωνα με το NIDCD, περίπου το 10% των ενηλίκων στις ΗΠΑ έχει βιώσει εμβοές διάρκειας τουλάχιστον πέντε λεπτών τον τελευταίο χρόνο.
Οι εμβοές δεν είναι νόσος αλλά σύμπτωμα, και χρειάζονται έλεγχο από ωτορινολαρυγγολόγο, ιδίως αν:
- εμφανίστηκαν ξαφνικά ή μόνο στο ένα αυτί,
- συνοδεύονται από απώλεια ακοής, ζάλη ή πόνο,
- ακούγονται παλμικές, σαν καρδιακός χτύπος,
- σας εμποδίζουν να κοιμηθείτε ή να συγκεντρωθείτε.
Για τις χρόνιες εμβοές δεν υπάρχει «φάρμακο που τις σβήνει», υπάρχουν όμως προσεγγίσεις που μειώνουν την όχλησή τους: η αντιμετώπιση της συνυπάρχουσας βαρηκοΐας (τα ακουστικά συχνά τις κάνουν λιγότερο αντιληπτές), η ηχοθεραπεία με ήπιους ήχους φόντου, η γνωσιακή συμπεριφορική προσέγγιση και η καλή υγιεινή ύπνου. Το άγχος και η αϋπνία τις χειροτερεύουν, και γι' αυτό αξίζει να διαβάσετε και το άρθρο μας για το άγχος, τον ύπνο και την ομιλία.
Πώς γίνεται ο έλεγχος της ακοής
Ο έλεγχος είναι απλός, ανώδυνος και διαρκεί λίγα λεπτά. Ο ωτορινολαρυγγολόγος εξετάζει πρώτα το αυτί με ωτοσκόπιο, για να αποκλείσει κερί, φλεγμονή ή βλάβη του τυμπάνου. Στη συνέχεια γίνεται το ακοόγραμμα: ακούτε ήχους διαφορετικών συχνοτήτων και εντάσεων με ακουστικά και σηκώνετε το χέρι ή πατάτε ένα κουμπί όταν τους αντιλαμβάνεστε. Συχνά προστίθεται και η ομιλητική ακοομετρία, στην οποία επαναλαμβάνετε λέξεις, ώστε να φανεί όχι μόνο τι ακούτε αλλά και τι καταλαβαίνετε. Στην Ελλάδα ο έλεγχος γίνεται σε ΩΡΛ ιατρεία, σε νοσοκομεία και σε κέντρα ακοής.
Ο ΠΟΥ συστήνει τακτικό έλεγχο ακοής στους ενήλικες μεγαλύτερης ηλικίας, ακόμη κι αν δεν έχουν παράπονα, ακριβώς επειδή η πρεσβυακουσία προχωρά αθόρυβα. Αν έχετε αναγνωρίσει δύο ή τρία από τα σημάδια της προηγούμενης ενότητας, μην το αναβάλλετε.
Ακουστικά βαρηκοΐας: τι να περιμένετε
Τα σύγχρονα ακουστικά είναι μικρές ψηφιακές συσκευές που ενισχύουν επιλεκτικά τις συχνότητες που έχετε χάσει, και όχι απλώς «όλα πιο δυνατά». Ρυθμίζονται με βάση το ακοόγραμμα και επαναρρυθμίζονται στις πρώτες εβδομάδες. Μερικά πράγματα που αξίζει να ξέρετε πριν ξεκινήσετε:
- Χρειάζεται προσαρμογή. Ο εγκέφαλος έχει «ξεχάσει» τους υψίσυχνους ήχους, και τις πρώτες μέρες όλα ακούγονται έντονα, ακόμη και το θρόισμα του χαρτιού. Αυτό υποχωρεί με καθημερινή χρήση.
- Η ταβέρνα θα παραμείνει δύσκολη. Τα ακουστικά βοηθούν πολύ στον θόρυβο, αλλά δεν τον εξαφανίζουν. Οι στρατηγικές επικοινωνίας παρακάτω παραμένουν χρήσιμες.
- Δύο ακουστικά συνήθως είναι καλύτερα από ένα όταν η απώλεια είναι αμφοτερόπλευρη, γιατί βοηθούν στον εντοπισμό της πηγής του ήχου.
- Υπάρχει δοκιμαστική περίοδος. Ρωτήστε για αυτήν, όπως και για το κόστος συντήρησης και μπαταριών.
- Σε σοβαρή ή πλήρη απώλεια, όταν τα ακουστικά δεν αρκούν, ο ΩΡΛ μπορεί να συζητήσει το κοχλιακό εμφύτευμα, που τοποθετείται χειρουργικά.
Ο ασφαλιστικός φορέας καλύπτει στην Ελλάδα ένα μέρος της δαπάνης για ακουστικά με ιατρική γνωμάτευση. Οι όροι αλλάζουν, γι' αυτό ρωτήστε τον ΩΡΛ ή το κέντρο ακοής για την τρέχουσα διαδικασία.
Ο ρόλος του λογοθεραπευτή στη βαρηκοΐα
Πολλοί εκπλήσσονται που ο λογοθεραπευτής ασχολείται και με την ακοή. Η ακοή όμως είναι η είσοδος της γλώσσας, και όταν αλλάζει, αλλάζει και η επικοινωνία. Στους ενήλικες με βαρηκοΐα ο λογοθεραπευτής προσφέρει:
- Ακουστική εκπαίδευση μετά την τοποθέτηση ακουστικών ή κοχλιακού εμφυτεύματος: ασκήσεις διάκρισης ήχων, λέξεων και φράσεων, ώστε ο εγκέφαλος να «ξαναμάθει» να ακούει με τη νέα συσκευή.
- Χειλεοανάγνωση και οπτικά βοηθήματα: πώς να αξιοποιείτε τις κινήσεις των χειλιών, τις εκφράσεις και τα συμφραζόμενα.
- Στρατηγικές επικοινωνίας για εσάς και την οικογένειά σας: πού να κάθεστε, πώς να ζητάτε επανάληψη, πώς να ελέγχετε ότι καταλάβατε.
- Έλεγχο της φωνής. Όποιος δεν ακούει καλά τον εαυτό του συχνά μιλάει πολύ δυνατά ή με μονότονο τρόπο. Οι ασκήσεις φωνής βοηθούν να διατηρηθεί η φυσική ένταση και ο ρυθμός.
- Υποστήριξη στις εμβοές, σε συνεργασία με τον ΩΡΛ και, όπου χρειάζεται, με ψυχολόγο.
Η λογοθεραπευτική αξιολόγηση σε ενήλικα με βαρηκοΐα εξετάζει πώς ακριβώς η απώλεια ακοής επηρεάζει την κατανόηση στην πράξη και ποιες στρατηγικές ήδη χρησιμοποιείτε χωρίς να το ξέρετε.
Πρακτικές συμβουλές για την καθημερινή επικοινωνία
Για τον άνθρωπο με βαρηκοΐα:
- Πείτε στους συνομιλητές σας ότι δεν ακούτε καλά. Είναι πιο εύκολο από το να μαντεύετε.
- Σταθείτε ή καθίστε απέναντι από αυτόν που μιλάει, με το φως στο πρόσωπό του, όχι πίσω του.
- Στα εστιατόρια ζητήστε τραπέζι στη γωνία, μακριά από την κουζίνα και τα ηχεία.
- Ζητήστε να επαναδιατυπώσουν, όχι απλώς να επαναλάβουν: «Πες μου το αλλιώς».
Για την οικογένεια:
- Τραβήξτε πρώτα την προσοχή, πείτε το όνομα, και μετά μιλήστε.
- Μιλήστε καθαρά και λίγο πιο αργά, χωρίς να φωνάζετε και χωρίς να παραμορφώνετε τις λέξεις. Το φώναγμα παραμορφώνει τα σύμφωνα και κάνει την κατανόηση χειρότερη.
- Μην μιλάτε από άλλο δωμάτιο, με την πλάτη γυρισμένη ή με το χέρι μπροστά στο στόμα.
- Χαμηλώστε τηλεόραση και μουσική όταν θέλετε να συζητήσετε.
- Αν ο άνθρωπός σας έχει και αφασία μετά από εγκεφαλικό, οι δύο δυσκολίες αλληλοεπικαλύπτονται: διαβάστε πώς ξεχωρίζουμε την αφασία από το πρόβλημα ακοής.
Πότε να κινηθείτε άμεσα
Η πρεσβυακουσία προχωρά αργά. Αν όμως η ακοή πέσει ξαφνικά, μέσα σε ώρες ή λίγες μέρες, ιδίως στο ένα αυτί, πρόκειται για κατάσταση που χρειάζεται άμεση εξέταση από ΩΡΛ, γιατί η έγκαιρη θεραπεία κάνει διαφορά. Το ίδιο ισχύει για απώλεια ακοής με έντονη ζάλη, πόνο ή έκκριση από το αυτί. Σε όλες τις άλλες περιπτώσεις, ένα προγραμματισμένο ακοόγραμμα είναι το πρώτο και πιο χρήσιμο βήμα.
Συχνές ερωτήσεις
Σε ποια ηλικία ξεκινά η βαρηκοΐα της ηλικίας;
Δεν υπάρχει συγκεκριμένη ηλικία. Οι πρώτες αλλαγές στις υψηλές συχνότητες μπορεί να εμφανιστούν από τα 50 ή και νωρίτερα, χωρίς να τις αντιλαμβανόμαστε. Σύμφωνα με το NIDCD, περίπου ένας στους τρεις ανθρώπους 65 έως 74 ετών έχει μετρήσιμη απώλεια ακοής.
Γιατί ακούω τους ήχους αλλά δεν ξεχωρίζω τις λέξεις;
Η βαρηκοΐα της ηλικίας αφαιρεί πρώτα τις υψηλές συχνότητες, στις οποίες βρίσκονται τα ψιθυριστά σύμφωνα («σ», «φ», «θ»). Τα φωνήεντα ακούγονται, άρα αντιλαμβάνεστε ότι κάποιος μιλά, αλλά οι λέξεις χάνουν την «ευκρίνειά» τους, ιδίως στον θόρυβο.
Οι εμβοές περνούν;
Οι εμβοές που οφείλονται σε κερί, φλεγμονή ή πρόσφατη έκθεση σε θόρυβο συχνά υποχωρούν όταν αντιμετωπιστεί η αιτία. Οι χρόνιες εμβοές συνήθως δεν εξαφανίζονται, αλλά η όχλησή τους μπορεί να μειωθεί σημαντικά με ακουστικά, ηχοθεραπεία και ψυχολογική υποστήριξη. Οι εμβοές που εμφανίζονται ξαφνικά ή μόνο στο ένα αυτί χρειάζονται άμεσο έλεγχο.
Τα ακουστικά θα μου επαναφέρουν την ακοή όπως πριν;
Όχι πλήρως. Τα ακουστικά ενισχύουν τις συχνότητες που έχετε χάσει και βελτιώνουν πολύ την κατανόηση, ιδίως σε ήσυχο περιβάλλον, αλλά δεν αποκαθιστούν τα κύτταρα του έσω ωτός. Χρειάζονται λίγες εβδομάδες προσαρμογής και, σε περιπτώσεις μεγάλης απώλειας, συμπληρωματική ακουστική εκπαίδευση.
Τι κάνει ο λογοθεραπευτής αν το πρόβλημα είναι στα αυτιά;
Ο λογοθεραπευτής δεν θεραπεύει το αυτί, αλλά την επικοινωνία. Προσφέρει ακουστική εκπαίδευση μετά τα ακουστικά ή το κοχλιακό εμφύτευμα, χειλεοανάγνωση, στρατηγικές για συζήτηση στον θόρυβο και ασκήσεις φωνής, ώστε να μην μιλάτε υπερβολικά δυνατά ή μονότονα.
Διαβάστε επίσης
Πηγές
- WHO – World Report on Hearing 2021 (who.int)
- WHO – Deafness and hearing loss fact sheet (who.int)
- NIDCD – Age-Related Hearing Loss (Presbycusis) (nidcd.nih.gov)
- NIDCD – Tinnitus (nidcd.nih.gov)
- ASHA – Hearing Loss in Adults; Aural Rehabilitation (asha.org)
- NHS – Hearing loss; Tinnitus (nhs.uk)