Γιατί να κάνετε αξιολόγηση και όχι απλώς να «περιμένετε»
Πολλοί γονείς αναβάλλουν την αξιολόγηση γιατί φοβούνται ότι θα «κολλήσει ετικέτα» στο παιδί ή ότι θα μπουν σε έναν κύκλο συνεδριών χωρίς τέλος. Στην πράξη, η αξιολόγηση έχει τρεις πιθανές καταλήξεις: όλα είναι μέσα στο αναμενόμενο για την ηλικία, υπάρχει κάτι που αξίζει παρακολούθηση σε λίγους μήνες, ή υπάρχει δυσκολία που ωφελείται από παρέμβαση τώρα. Και στις τρεις περιπτώσεις κερδίζετε χρόνο και σαφήνεια. Στους ενήλικες, η αξιολόγηση καταγράφει μια αρχική εικόνα, ώστε η πρόοδος να μετριέται και όχι να «φαίνεται».
Τα στάδια της αξιολόγησης
1. Ιστορικό
Συζήτηση με τους γονείς ή τον ίδιο τον ενήλικα, συνήθως χωρίς το παιδί στο δωμάτιο. Ο λογοθεραπευτής θα ρωτήσει:
- Πότε ξεκίνησε η ανησυχία και ποιος την παρατήρησε πρώτος (γονιός, παιδίατρος, νηπιαγωγός).
- Εγκυμοσύνη, τοκετός, πρόωρη γέννηση, νοσηλείες, ωτίτιδες, έλεγχος ακοής.
- Αναπτυξιακά ορόσημα: πότε κάθισε, περπάτησε, είπε τις πρώτες λέξεις, συνδύασε δύο λέξεις.
- Γλώσσες που μιλιούνται στο σπίτι και ποιος μιλάει ποια.
- Οικογενειακό ιστορικό: τραυλισμός, δυσλεξία, καθυστέρηση ομιλίας σε γονείς ή αδέρφια.
- Στους ενήλικες: ιατρικό ιστορικό, φάρμακα, επάγγελμα, πώς η δυσκολία επηρεάζει τη δουλειά και τις σχέσεις.
2. Παρατήρηση και δείγμα ομιλίας
Με τα μικρά παιδιά, το μεγαλύτερο μέρος της αξιολόγησης γίνεται στο πάτωμα, με παιχνίδια. Ο λογοθεραπευτής παρατηρεί πώς το παιδί ζητάει, πώς απαντάει, αν κοιτάει στα μάτια, αν μοιράζεται ενδιαφέρον, πώς παίζει. Καταγράφει ένα δείγμα ομιλίας, που αργότερα αναλύεται για μήκος πρότασης, λεξιλόγιο, γραμματικά λάθη και λάθη ήχων. Στους ενήλικες το δείγμα προκύπτει από συζήτηση, περιγραφή εικόνας ή ανάγνωση κειμένου.
3. Σταθμισμένες δοκιμασίες
Οι δοκιμασίες συγκρίνουν την επίδοση του ατόμου με αυτήν άλλων ατόμων ίδιας ηλικίας. Για την ελληνική γλώσσα υπάρχουν σταθμισμένα εργαλεία για την άρθρωση και τη φωνολογία, το λεξιλόγιο, την κατανόηση και την παραγωγή γραμματικών δομών, τη φωνολογική επίγνωση και την ανάγνωση. Ανάλογα με το ερώτημα, ο λογοθεραπευτής διαλέγει:
- Δοκιμασία άρθρωσης: το παιδί ονομάζει εικόνες που περιέχουν όλους τους ήχους της γλώσσας σε διαφορετικές θέσεις μέσα στη λέξη.
- Δοκιμασίες λόγου: δείχνει εικόνες που αντιστοιχούν σε λέξεις ή προτάσεις (κατανόηση), ονομάζει, συμπληρώνει προτάσεις, επαναλαμβάνει (έκφραση).
- Φωνολογική επίγνωση: ομοιοκαταληξίες, χωρισμός σε συλλαβές, αναγνώριση και απαλοιφή ήχων.
- Ανάγνωση και ορθογραφία: ταχύτητα και ακρίβεια ανάγνωσης λέξεων, ψευδολέξεων και κειμένου, κατανόηση, γραφή από υπαγόρευση.
- Ροή ομιλίας: μέτρηση της συχνότητας και του είδους των δυσρυθμιών σε διαφορετικές συνθήκες, συχνά και ερωτηματολόγιο για το πώς βιώνει το άτομο τον τραυλισμό.
- Στοματοπροσωπική εξέταση: έλεγχος χειλιών, γλώσσας, υπερώας, δοντιών, σύγκλεισης, κίνησης και δύναμης, καθώς και της αναπνοής και της κατάποσης.
4. Ερωτηματολόγια για γονείς και εκπαιδευτικούς
Το παιδί συμπεριφέρεται διαφορετικά στο άγνωστο γραφείο από ό,τι στο σχολείο. Γι' αυτό συχνά ζητείται από τον νηπιαγωγό ή τον δάσκαλο να συμπληρώσει ένα ερωτηματολόγιο ή να στείλει δείγματα γραπτών.
5. Ανάλυση και ανατροφοδότηση
Σε ξεχωριστή συνάντηση ο λογοθεραπευτής εξηγεί τα ευρήματα, απαντά σε ερωτήσεις και προτείνει τα επόμενα βήματα. Αν χρειάζεται, παραπέμπει σε άλλους ειδικούς: ωτορινολαρυγγολόγο για έλεγχο ακοής, αναπτυξιολόγο ή παιδοψυχίατρο, εργοθεραπευτή, οφθαλμίατρο.
Τι να έχετε μαζί σας
- Το βιβλιάριο υγείας του παιδιού ή σημειώσεις με τα ορόσημα ανάπτυξης.
- Προηγούμενες αξιολογήσεις και γνωματεύσεις (παιδιάτρου, αναπτυξιολόγου, ΚΕΔΑΣΥ, ακοολογικός έλεγχος).
- Ένα σύντομο βίντεο του παιδιού να μιλάει στο σπίτι, ιδίως αν στο γραφείο κλείνεται. Για τον τραυλισμό αυτό είναι ιδιαίτερα χρήσιμο, γιατί η συχνότητα των δυσρυθμιών αλλάζει από μέρα σε μέρα.
- Δείγματα γραφής και τετράδια από το σχολείο για παιδιά δημοτικού.
- Για ενήλικες: ιατρικό ιστορικό, εξιτήριο νοσοκομείου, απεικονιστικές εξετάσεις αν υπάρχουν, λίστα φαρμάκων, ακουόγραμμα.
- Μια λίστα με τις δικές σας ερωτήσεις. Στη συνάντηση συχνά ξεχνιούνται.
Ετοιμάστε και το παιδί: πείτε του ότι θα πάτε σε έναν άνθρωπο που παίζει και μιλάει με παιδιά και ότι δεν πρόκειται για γιατρό με ένεση. Μην το προετοιμάζετε «να τα πει όλα σωστά». Ο λογοθεραπευτής θέλει να δει την πραγματική εικόνα.
Τι θα πάρετε στο τέλος
Η γραπτή έκθεση αξιολόγησης περιλαμβάνει συνήθως:
- Το ιστορικό και την αφορμή της αξιολόγησης.
- Τις δοκιμασίες που χρησιμοποιήθηκαν και τα αποτελέσματα σε σύγκριση με την ηλικία.
- Περιγραφή των δυνατών σημείων και των δυσκολιών σε κάθε περιοχή (άρθρωση, λόγος, ροή, φωνή, επικοινωνία, κατάποση).
- Συμπέρασμα ή διάγνωση, όπου αυτό είναι δυνατό και ανήκει στην αρμοδιότητα του λογοθεραπευτή.
- Προτάσεις: παρακολούθηση, θεραπεία με συχνότητα και πρώτους στόχους, παραπομπές σε άλλους ειδικούς, οδηγίες για το σπίτι και το σχολείο.
Η έκθεση χρησιμοποιείται για τον ΕΟΠΥΥ ή την ιδιωτική ασφάλιση, για το σχολείο και για τους άλλους ειδικούς που παρακολουθούν το παιδί. Ζητήστε να γραφτεί σε γλώσσα που καταλαβαίνετε και ρωτήστε για κάθε όρο που δεν σας είναι σαφής.
Πόσο διαρκεί και πόσο κοστίζει
Μια πλήρης αξιολόγηση παιδιού διαρκεί συνήθως δύο έως τρεις συναντήσεις των 45 έως 60 λεπτών, μαζί με το ιστορικό και την ανατροφοδότηση. Στους ενήλικες μπορεί να ολοκληρωθεί σε μία ή δύο. Το κόστος διαφέρει ανά περιοχή και επαγγελματία και δεν υπάρχει ενιαίο τιμολόγιο. Στα ΚΕΔΑΣΥ και στα ιατροπαιδαγωγικά κέντρα των δημόσιων νοσοκομείων η αξιολόγηση είναι δωρεάν, με λίστα αναμονής που συχνά ξεπερνάει τους μήνες. Πολλές οικογένειες ξεκινούν ιδιωτικά και παράλληλα κλείνουν ραντεβού στο δημόσιο για την επίσημη γνωμάτευση.
Μετά την αξιολόγηση
Αν προταθεί θεραπεία, ζητήστε συγκεκριμένους στόχους και ορίζοντα επαναξιολόγησης. Αν προταθεί παρακολούθηση, σημειώστε την ημερομηνία επανελέγχου και τι ακριβώς να προσέχετε στο μεταξύ. Αν το αποτέλεσμα είναι «εντός φυσιολογικών ορίων» αλλά η ανησυχία σας παραμένει, ζητήστε δεύτερη γνώμη. Η δική σας παρατήρηση, όλες τις ώρες της ημέρας, είναι ένα δεδομένο που κανένα τεστ δεν αντικαθιστά. Για το τι ακολουθεί, δείτε πώς εξελίσσεται ένας κύκλος λογοθεραπείας.
Συχνές ερωτήσεις
Σε ποια ηλικία μπορεί να αξιολογηθεί ένα παιδί;
Από τη βρεφική ηλικία, αν υπάρχει λόγος, για παράδειγμα δυσκολίες σίτισης ή απουσία βαβίσματος. Για ανησυχίες σχετικά με τον λόγο, η αξιολόγηση στα δύο έτη είναι συνηθισμένη και αξιόπιστη. Δεν χρειάζεται να περιμένετε «να πάει σχολείο».
Το παιδί μου δεν μιλάει σε ξένους. Πώς θα το αξιολογήσουν;
Αυτό συμβαίνει συχνά και οι λογοθεραπευτές το ξέρουν. Χρησιμοποιούν παιχνίδι, ερωτηματολόγια γονέων, βίντεο από το σπίτι και, αν χρειάζεται, δεύτερη συνάντηση. Μην πιέζετε το παιδί να «δείξει» τι ξέρει.
Η αξιολόγηση σημαίνει ότι θα ξεκινήσει θεραπεία;
Όχι απαραίτητα. Συχνά το αποτέλεσμα είναι οδηγίες για το σπίτι και επανέλεγχος σε λίγους μήνες. Η θεραπεία προτείνεται όταν η δυσκολία ξεφεύγει από το αναμενόμενο για την ηλικία ή επηρεάζει την καθημερινότητα.
Η διάγνωση δυσλεξίας γίνεται από τον λογοθεραπευτή;
Στην Ελλάδα η επίσημη διάγνωση για σχολική χρήση δίνεται από διεπιστημονική ομάδα, όπως τα ΚΕΔΑΣΥ ή τα ιατροπαιδαγωγικά κέντρα δημόσιων νοσοκομείων. Ο λογοθεραπευτής συμμετέχει σε αυτή τη διαδικασία και η ιδιωτική αξιολόγησή του είναι χρήσιμο στοιχείο, αλλά για τα δικαιώματα στο σχολείο χρειάζεται η δημόσια γνωμάτευση.
Χρειάζεται έλεγχος ακοής πριν την αξιολόγηση;
Είναι καλή πρακτική, ιδίως σε παιδιά με καθυστέρηση ομιλίας ή συχνές ωτίτιδες. Ακόμη και μια ήπια ή διαλείπουσα απώλεια ακοής επηρεάζει την ομιλία. Αν δεν έχει γίνει, ο λογοθεραπευτής θα σας παραπέμψει.
Διαβάστε επίσης
Πηγές
- ASHA – Assessment and Evaluation of Speech-Language Disorders in Schools (asha.org)
- ASHA – Late Language Emergence, Assessment (asha.org)
- NHS – Speech and language therapy (nhs.uk)
- Υπουργείο Παιδείας – ΚΕΔΑΣΥ (minedu.gov.gr)
- CDC – Learn the Signs. Act Early, Concerned About Your Child's Development? (cdc.gov)